นักวิทย์พบความลับของความสัมพันธ์หนอนผีเสื้อ-มด... ที่แท้มดโดนหลอกเป็นทาส

By: terminus
Writer
on Sun, 09/08/2015 - 03:37

หนอนผีเสื้อในวงศ์ Lycaenidae หลายชนิดมีความสัมพันธ์กับมดอย่างแนบชิด บางชนิดจะสร้างกลิ่นหลอกให้มดคิดว่าเป็นพวกเดียวกันและขนมันกลับรัง พอเข้าไปอยู่ในรังมด หนอนผีเสื้อก็จะทำตัวเป็นปรสิตสังคม หลอกให้มดงานเอาอาหารมาป้อนมัน บางชนิดก็อุกอาจถึงขั้นจับตัวอ่อนมดกินเป็นอาหารเวลาที่มดเผลอด้วย แต่หนอน Lycaenidae บางชนิดก็มีความสัมพันธ์กับมดในลักษณะของการพึ่งพาอาศัยกัน (mutualism) นั่นคือ ตัวหนอนจะหลั่งน้ำหวานออกมาจากต่อมบนลำตัวเพื่อแลกกับความคุ้มครองของมด มดจะตอบแทนโดยการปกป้องหนอนผีเสื้อจากแมลงตัวห้ำและตัวเบียน

หนอนผีเสื้อฟ้าไม้ก่อญี่ปุ่น (Japanese Oakblue, ชื่อวิทยาศาสตร์ Arhopala (Narathura) japonica) เป็นหนึ่งในหนอนผีเสื้อที่ใช้น้ำหวานจ่ายเป็นค่าคุ้มครองให้มด Pristomyrmex punctatus ทว่าทีมนักวิจัยที่นำโดย Masaru Hojo แห่งมหาวิทยาลัยโกเบพบว่าความสัมพันธ์ที่ดูเผินๆ เหมือนจะเป็นการพึ่งพาอาศัยกันนี้ แท้จริงมันมีเบื้องหลังอยู่

นักวิจัยสังเกตเห็นว่ามดงานที่กินน้ำหวานจากตัวหนอนผีเสื้อฟ้าไม้ก่อจะเคลื่อนที่น้อยกว่ามดงานตัวอื่นๆ และเมื่อหนอนผีเสื้อทำท่าตกใจพองแขนงขนชูชันขึ้นมา มดงานกลุ่มนี้ก็จะแสดงอาการตอบสนองรวดเร็วกว่าและเข้าจู่โจมศัตรูของหนอนอย่างดุดันกว่าด้วย

เพื่อที่จะดูว่าน้ำหวานจากหนอนเข้าไปเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมมดได้อย่างไร นักวิจัยจึงเอาสมองมดที่ได้กินน้ำหวานจากหนอนมาเปรียบเทียบกับมดงานกลุ่มควบคุมที่ไม่ได้กินน้ำหวาน ผลปรากฏว่าสมองของมดที่กินน้ำหวานมีปริมาณของ dopamine น้อยกว่ากลุ่มควบคุมอย่างเห็นได้ชัด

และเพื่อให้แน่ใจถึงผลกระทบของการลดลงของ dopamine นักวิจัยจึงทดลองให้สาร reserpine แก่มดงานซึ่งเป็นสารยับยั้ง dopamine สำหรับแมลง ผลก็ออกมาเป็นไปตามที่คาด นั่นคือมดงานที่ได้รับ reserpine มีการเคลื่อนไหวน้อยลงเหมือนกับมดงานที่ได้กินน้ำหวานจากหนอนผีเสื้อเลย

สรุปได้ว่าน้ำหวานของหนอนผีเสื้อฟ้าไม่ได้เป็นแค่ค่าจ้างตอบแทนมด มันเป็นเครื่องมือที่หนอนใช้ควบคุมมดด้วย แม้หนอนผีเสื้อฟ้าไม้ก่อจะไม่ได้เข้าไปกินตัวอ่อนมดในรัง แต่พฤติกรรมของมันก็ก้ำกึ่งเข้าข่ายของการเป็นปรสิตต่อสังคมมด นักวิทยาศาสตร์สันนิษฐานว่าพฤติกรรมของหนอนผีเสื้อฟ้าเป็นผลมาจากความไม่สมดุลของความสัมพันธ์ระหว่างหนอนผีเสื้อกับมด เนื่องจากมดไม่ได้มีความจำเป็นอะไรที่ต้องพึ่งหนอน น้ำหวานนิดๆ หน่อยๆ ก็แค่อาหารริมทาง แต่หนอนจำเป็นต้องพึ่งพามดอย่างขาดเสียไม่ได้ ดังนั้นมันจึงต้องมีหลักประกันว่ามดงานในสังกัดท่อน้ำเลี้ยงจะทำงานคุ้มครองมันให้คุ้มค่าจ้างที่มันลงทุนจ่ายไป

งานวิจัยนี้ตีพิมพ์ใน Current Biology DOI:10.1016/j.cub.2015.07.016

ที่มา - ScienceNow

3 Comments

LazarusSP1's picture

นึกถึงเรื่อง Divergent เลย ที่ให้สารเข้าไปควบคุมสมอง

Holy's picture

เขียนบทความสนุกเช่นเคยครับ อ่านแล้วดูน่ารัก พอกดเข้าไปดูรูปใน Source เท่านั้นแหละ......