มดตัวน้อยสยบมดคันไฟด้วยเคล็ดวิชา "พิษต้านพิษ"

By: terminus
Writer
on Fri, 14/02/2014 - 16:36

มดคันไฟแดงต่างถิ่น (Red imported fire ant, Solenopsis invicta) เป็นสัตว์ต่างถิ่นที่สร้างปัญหาอย่างมากในหลายประเทศทั่วโลก โดยเฉพาะในสหรัฐอเมริกาที่ซึ่งโดนมดคันไฟชนิดนี้บุกครอบครองภาคใต้ของประเทศล่อไปเกือบครึ่งของพื้นที่ทั้งประเทศแล้ว มดคันไฟกินอาหารได้เกือบทุกชนิด ไม่ว่าจะเป็นต้นพืช, สัตว์ขาปล้อง, หอยทาก, ลูกเต่า, ลูกนกและไข่นก, งูตัวเล็กๆ ฯลฯ ฉะนั้นระบบนิเวศของทุกพื้นที่ที่โดนมดคันไฟบุกจึงพังเละเทะ มดประจำถิ่นหลายชนิดถึงขั้นสูญพันธุ์ไปจากพื้นที่นั้นๆ ต้นไม้และพืชเศรษฐกิจก็โดนมดแทะเสียหาย (ถึงเป็นต้นไม้ที่มดไม่ชอบกินก็ไม่ใช่ว่าจะรอด เพราะมดคันไฟขนเอาเพลี้ยแป้งไปเลี้ยงบนต้นไม้เพื่อดูดน้ำเลี้ยงด้วย) นอกจากนี้มดคันไฟ S. invicta ยังมีพฤติกรรมหวงรังก้าวร้าวและมีพิษเหล็กไนที่สร้างความเจ็บปวดอย่างรุนแรงต่อมนุษย์และสัตว์เลี้ยง มันจึงเป็นสัตว์บุกรุกที่มีความสำคัญทางสาธารณสุขอีกประการ (มดคันไฟเขตร้อน S. geminata ที่พบในประเทศไทยก็มีพิษเหล็กไนเหมือนกัน แต่มีพฤติกรรมก้าวร้าวน้อยกว่า S. invicta)

นักวิทยาศาสตร์เคยคิดว่าสิ่งเดียวที่ช่วยชะลอหรือหยุดยั้งการแพร่กระจายของมดคันไฟ S. invicta ในประเทศสหรัฐอเมริกา คือภูมิอากาศและภูมิประเทศ เช่น พื้นที่แห้งแล้ง อากาศที่หนาวหรือร้อนเกินไป แต่เมื่อสิบกว่าปีก่อน มีการรายงานการพบมด tawny crazy ant (Nylanderia fulva) หรือที่รู้จักกันอีกชื่อว่า Rasberry crazy ant ในรัฐเท็กซัสซึ่งเป็นบริเวณที่ถูกครอบครองโดยมดคันไฟ S. invicta และเมื่อไม่นานมานี้นักวิทยาศาสตร์ก็พบว่ามด N. fulva เป็นศัตรูกับมดคันไฟ S. invicta มันแย่งทรัพยากรพื้นที่อยู่อาศัยกัน ส่วนใหญ่มด N. fulva มักจะเป็นผู้ชนะซะด้วย


มุมแดง-ดำ: Solenopsis invicta (รูปจาก AntWeb)


มุมน้ำตาล: Nylanderia fulva (รูปจาก AntWeb)

มด N. fulva มีขนาดตัวเล็กกว่ามดคันไฟ S. invicta ประมาณสองถึงสามเท่า ความก้าวร้าวก็น้อยกว่า เขี้ยวก็เล็กกว่า เหล็กไนก็ไม่มี มด N. fulva มีเพียงรู acidopore ที่ก้นไว้ปล่อยกรดมด (formic acid) ป้องกันตัวเท่านั้น (ซึ่งเป็นลักษณะร่วมของมดในวงศ์ย่อย Subfamily Formicinae) ในขณะที่พิษเหล็กไนของมดคันไฟ S. invicta นั้นมีพิษร้ายแรงกว่า DDT ถึงสามเท่า (เมื่อเทียบในปริมาณและความเข้มข้นเท่ากันๆ) นักวิทยาศาสตร์หลายคนนึกไม่ออกว่ามด N. fulva จะต่อกรกับมดคันไฟได้อย่างไรเมื่อเผชิญหน้ากัน ไม่ต้องพูดถึงเรื่องเอาชนะเลย เอาแค่ให้รอดตายจากพิษของมดคันไฟก็ไม่น่าจะเป็นไปได้แล้ว

ทีมวิจัยที่นำโดย Edward LeBrun แห่ง University of Texas at Austin ได้ทดลองจับเอามด N. fulva กับมดคันไฟ S. invicta มาสู้กันในห้องทดลอง นักวิจัยสังเกตเห็นว่าในระหว่างการต่อสู้ มด N. fulva จะปีนป่ายขึ้นไปบนลำตัวมดคันไฟเพื่อหาช่องโจมตี มดคันไฟจะตั้งท่าชูท้อง (gaster) ซึ่งเป็นท่าเตรียมโจมตีมาตรฐานของมดคันไฟ และพยายามป้ายพิษไปยังตัวของมด N. fulva เมื่อมด N. fulva โดนพิษของมดคันไฟ มันจะหยุดการโจมตีชั่วคราวและทำพฤติกรรมแปลกๆ โดยการงอท้องมาที่ปากแล้วก็หลั่งของเหลว(ซึ่งคาดว่าเป็นกรดมด)ออกมาจากก้น จากนั้นก็ใช้ขาหน้าและหนวดเอาของเหลวชะโลมไปทั่วตัวหรือบริเวณที่โดนพิษมดคันไฟ ดูคลิปด้านล่าง

Edward LeBrun คิดว่ากรดมดที่มด N. fulva น่าจะมีฤทธิ์ยับยั้งพิษของมดคันไฟ พวกเขาจึงทดลองโดยการเอายาทาเล็บไปป้ายปิดรู acidopore ที่ก้นของมด N. fulva แล้วโยนมันลงไปสู้กับมดคันไฟ ผลปรากฏว่าหลังจากโดนพิษมดคันไฟ มด N. fulva ที่โดนยาทาเล็บอุดก้นตายไปกว่าครึ่ง ส่วนมด N. fulva ที่ไม่โดนอะไรอุดและหลั่งกรดมดได้ตามปกติมีอัตราการรอดชีวิตสูงถึง 98% !

การค้นพบนี้เป็นครั้งแรกที่มีการรายงานว่ามดสามารถใช้พิษของตัวเองต้านพิษของมดชนิดอื่นได้ และนักวิทยาศาสตร์ก็ยังไม่ทราบกลไกว่ากรดมดยับยั้งพิษของมดคันไฟได้อย่างไร แต่คาดกันว่ากรดมดเข้าไปทำปฏิกิริยากับพิษ ทำให้พิษไม่สามารถซึมผ่านผิวเปลือกเข้าไปทำอันตรายภายในร่างกายมด N. fulva

ทั้งมด N. fulva และมดคันไฟ S. invicta มีถิ่นกำเนิดอยู่ในทวีปอเมริกาใต้ (แถบตอนใต้ของอาร์เจนติน่าและตอนเหนือของบราซิล) ฉะนั้นกลศึกพิษต้านพิษของมด N. fulva จึงน่าจะเป็นผลของการวิวัฒนาการร่วมกันระหว่างมดสองสปีชีส์นี้

แม้ว่ามด N. fulva จะดุร้ายน้อยกว่าและแพร่กระจายตัวได้ไม่เร็วเท่ามดคันไฟ S. invicta แต่อย่างไรก็ตาม มันไม่ใช่มดนางเอกที่จะมาขับไล่มดคันไฟตัวร้ายออกไป มด N. fulva ทำลายล้างระบบนิเวศและมดประจำถิ่นได้ไม่ต่างจากมดคันไฟ (บางครั้งก็สร้างความเสียหายต่อชุมชนมดประจำถิ่นได้รุนแรงกว่าเสียอีก) มด N. fulva ยังมีนิสัยชอบคลานเข้าไปกัดสายไฟและวงจรอิเล็กทรอนิกส์เหมือนมดคันไฟด้วย ในสายตาของนักชีววิทยาและนักกำจัดแมลงในสหรัฐอเมริกา การมาของ N. fulva ไม่ใช่ตัวช่วย แต่เป็นปัญหาที่เพิ่มขึ้น

งานวิจัยนี้ตีพิมพ์ใน Science Express DOI: 10.1126/science.1245833

ที่มา - Science Daily, io9

หมายเหตุ:

5 Comments

platalay's picture

ตอนเด็กๆผมโรคจิต ชอบเอาพวกมดแดงหัวโตๆมาจับมันงอตัวให้มันกัดตูดตัวเอง แล้วมันก็กัดไม่ปล่อยเลยนะ มันกัดจนมันนิ่งไปเลย

hisoft's picture

ปัญหาใหญ่ที่แก้ยากจริงๆ ขนาดแค่มดในไทยไม่มีอะไรมากยังน่าเบื่อเลย - -

The Phantom Thief

mementototem's picture

หมายเหตุ: ตอนท้ายคืออะไรครับ

เหมือนจะเคยเห็นพฤติกรรมแบบนี้กับมดในไทยแฮะ หรือมันทำอย่างอื่นหว่า

-Rookies-'s picture

มองไม่เห็นสินะ อ่อนหัด มีความพยายามแต่ยังอ่อนหัด!

ป.ล. ผมก็ไม่เห็นอ่ะ สงสัยจะอ่อนหัดเหมือนกัน - -a