จากสูงสุดสู่สามัญ: (ว่าที่)ราชินีมดกลับมาต้องใช้แรงงานเยี่ยงไพร่

By: terminus
Writer
on Fri, 14/09/2012 - 18:57

มดเป็นสัตว์สังคม eusocial ที่มีการแบ่งวรรณะ (caste) ชัดเจนทั้งทางด้านรูปร่างและพฤติกรรม มดงานก็ทำหน้าที่เป็นแรงงาน ทำงานทุกอย่างภายในรัง, มดราชินีและวรรณะสืบพันธุ์ก็สืบพันธุ์วางไข่ไปอย่างเดียว มดส่วนใหญ่ไม่สามารถสลับวรรณะข้ามไปข้ามมาได้ เกิดเป็นมดงานก็ต้องเป็นไพร่ทาสไปจนตาย เกิดเป็นวรรณะสืบพันธุ์ก็ต้องผสมพันธุ์ ถ้าทำหน้าที่ผสมพันธุ์ไม่สำเร็จ มดงานก็จะช่วยจัดการรีไซเคิล เวนคืนทรัพยากรที่ลงทุนไปกับการสร้างร่างกายของมดวรรณะสืบพันธุ์ อาจจะฟังดูโหดร้ายไปนิด แต่นี่คือหนทางที่วิวัฒนาการได้สร้างเอาไว้แล้ว การเก็บมดราชินีที่ล้มเหลวไว้ในรังคือความสิ้นเปลือง

แต่ Volker Nehring แห่ง University of Freiburg ของเยอรมนี สังเกตเห็นว่ามดกัดใบสองสปีชีส์ คือ Acromyrmex echinatior และ A. octospinosus กลับมีอดีตว่าที่มดราชินีที่ไม่ได้ผสมพันธุ์ (non-inseminated gynes) อยู่ในรังหลายตัว ทั้งที่ปกติมดสองชนิดนี้เป็นมดกลุ่มที่ทำรังแบบ "1 รัง 1 ราชินี" (monogynous) นั่นคือ ภายใน 1 รัง จะมีมดราชินีวางไข่ตัวเดียวเท่านั้น (ถ้าเป็นพวก polygynous หนึ่งรังจะมีมดราชินีหลายตัวช่วยกันวางไข่)

Volker Nehring จึงสงสัยว่ามดว่าที่ราชินีตกอับเหล่านี้คงเคยเป็นมดวรรณะสืบพันธุ์มาก่อน แต่ว่าไม่ประสบความสำเร็จในการบินจับคู่ผสมพันธุ์กับมดตัวผู้ (แปลไทยเป็นไทยว่า "หาผัวไม่ได้") พอสลัดปีกทิ้ง ก็เลยต้องลดตำแหน่งตัวเองมาเป็นมดงาน

เพื่อที่จะทดสอบสมมติฐาน Volker Nehring และผู้เชี่ยวชาญด้านมดอีกสองคน คือ Jacobus J. Boomsma และ Patrizia d'Ettorre จึงออกแบบการทดลองโดยเอามดวรรณะว่าที่ราชินีที่เพิ่งฟักออกมาจากดักแด้มาถอนปีกทิ้ง (ซึ่งเท่ากับตัดโอกาสไม่ให้มันทำหน้าที่บินลัลล้าจับคู่ผสมพันธุ์ได้ เป็นการถอดตำแหน่งมันโดยปริยาย) แล้วใส่มันกลับคืนเข้าไปในรัง จากนั้นก็สังเกตพฤติกรรมของมัน

ผลจากการสังเกตปรากฏว่า เกือบ 40% ของมดว่าที่ราชินีที่ถูกถอดปีกออกหันไปรับหน้าที่ดูแลตัวอ่อน ซึ่งเป็นงานของมดงาน ว่าที่ราชินีไร้ปีกบางตัวก็ทำหน้าที่คล้ายทหาร คอยไล่งับมดต่างรังที่เข้าใกล้ ขณะที่มดวรรณะว่าที่ราชินีที่ยังมีปีกครบแต่ถูกถอนขาออกหนึ่งข้าง (เป็นกลุ่มทดลองควบคุม เนื่องจากมีการศึกษาก่อนหน้าแสดงให้เห็นว่ามดที่พิการขาหนึ่งข้างยังสามารถทำหน้าที่ผสมพันธุ์ได้) มีแนวโน้มแสดงพฤติกรรมแบบมดงานน้อยกว่าประมาณเกือบ 10 เท่า

วรรณะสืบพันธุ์ของมดหลายสปีชีส์ก็สามารถแสดงพฤติกรรมของมดงานได้ แต่ว่าส่วนใหญ่จะเป็นมดที่สร้างรังแบบ polygynous และ/หรือเป็นมดที่มีวรรณะราชินีสำรอง ต่างจากมด Acromyrmex echinatior และ A. octospinosus ซึ่งเป็น monogynous และไม่มีราชินีสำรอง มดตัวเมียวรรณะสืบพันธุ์จะต้องผสมพันธุ์และออกไปตั้งรกรากสร้างรังแห่งใหม่

Volker Nehring สันนิษฐานว่า ความสามารถในการลดตัวมาทำงานไพร่ของมดว่าที่ราชินีในสปีชีส์ A. echinatior และ A. octospinosus เป็นลักษณะที่วิวัฒนาการขึ้นมาภายหลัง (secondarily evolved) เนื่องจากมดทั้งสองสปีชีส์กินแต่เชื้อรา อาจจะไม่มีความสามารถในการย่อยเนื้อ การฆ่ามดว่าที่ราชินีที่ล้มเหลวก็ไม่ได้มีประโยชน์ต่อรังสักเท่าไร พวกมดราชินีตกอับเหล่านี้ก็ยังมีประโยชน์ในแง่ของการปกป้องรัง เนื่องจากข้อได้เปรียบของขนาดร่างกายที่ใหญ่กว่ามดงานทั่วไป (A. echinatior และ A. octospinosus ไม่ได้มีมดงานวรรณะทหารกรามโตๆ แบบมดกัดใบสกุล Atta)

ในมุมของมดราชินีตกอับ มันก็ได้ประโยชน์ที่ยืดชีวิตของตัวเองออกไปได้ และยังมีโอกาสช่วยเลี้ยงดูตัวอ่อนซึ่งก็มียีนร่วมกับมันอีกด้วย นอกจากนี้การที่มดตัวเมียวรรณะสืบพันธุ์ของ A. echinatior และ A. octospinosus ยังคงทำงานเยี่ยงมดงานได้ ก็คงจะมีสาเหตุมาจากพฤติกรรมการสร้างรังของมัน ในตอนแรกเริ่มของการก่อร่างสร้างรัง มดราชินีจะต้องทำหน้าที่เลี้ยงดูตัวอ่อนและจัดการงานในรังด้วยตนเองเดี่ยวๆ วิวัฒนาการจึงยังคงเก็บความสามารถนี้เอาไว้ในมดวรรณะสืบพันธุ์

งานวิจัยนี้ตีพิมพ์ใน Current Biology http://dx.doi.org/10.1016/j.cub.2012.06.038

ที่มา - New Scientist


มดราชินีไร้ปีกกำลังแบกดักแด้

6 Comments

-Rookies-'s picture

นึกถึงเรื่องเบ็บ เมื่อไหร่ที่รู้สึกว่าตัวเองไม่มีประโยชน์ต่อฟาร์มก็จะเป็นรายต่อไปที่เข้าโรงเชือด ๕๕๕

soginal's picture

อ่านหัวข้อนึกว่า เจ้าหญิงมด กำลังทำงานเพื่อดูแลประชาชนมด

อุตส่าห์จะเข้าซาบซึ้งน้ำตาไหล แล้วขอแชร์ (><)

mekpro's picture

เป็นการทดลองที่มีเรื่องราวและสมมุตฐานเป็นขั้นตอนมากครับ อ่านสนุกได้ความรู้

Architec's picture

อยากเห็นมดเป็นลิเบอรัล ต่างจากนางพญาผึ้งตรงที่ไม่ตื๊บให้ตายนะเนี่ย

zipper's picture

เค้าเรียกว่ามีน้ำใจ อิอิ

บางทีเรื่องนี้อาจจะเขียนได้ว่า "นักวิทยาศาสตร์พบว่าสัตว์ก็มีน้ำใจเหมือนมนุษย์"